#2 Phẩm Con gà phá vỏ trứng | Tam Tạng Kinh Điển Nguyên Thuỷ
Bối cảnh ra đời phẩm Con gà phá vỏ trứng!
Đây là phần mở đầu của Tạng Luật, kể lại một giai đoạn rất đặc biệt trong thời Đức Phật.
Khi ấy, Đức Phật cùng năm trăm vị tỳ khưu đang ở Verañja, tại cội cây Nimba của dạ xoa Naḷeru. Một vị bà-la-môn tên Verañja nghe danh Đức Phật nên tìm đến gặp Ngài.
Ban đầu, ông chất vấn Đức Phật về nhiều điều mà ông cho là đáng chê trách. Nhưng Đức Phật lần lượt giải thích ý nghĩa thật sự phía sau những lời ấy. Sau khi nghe Pháp, bà-la-môn Verañja sinh lòng kính phục, xin quy y và thỉnh Đức Phật cùng chúng tỳ khưu ở lại Verañja trong mùa mưa.
Không ngờ mùa mưa năm ấy lại gặp nạn đói và dịch bệnh. Các vị tỳ khưu phải sống nhờ những phần lúa mạch ít ỏi. Chính trong hoàn cảnh này, một vấn đề quan trọng khác được đặt ra: Vì sao Đức Phật chưa ban hành giới luật cho Tăng đoàn? Và điều gì giúp một đời sống tu hành tồn tại lâu dài qua nhiều thế hệ?
Tóm lượt Phẩm Con gà phá vỏ trứng!
Từ những lời chê bai, Đức Phật chỉ ra một sự thật khác.
Bà-la-môn Verañja đến gặp Đức Phật và nói:
“Người ta nói rằng Sa-môn Gotama không kính trọng những bà-la-môn lớn tuổi. Không đứng dậy chào hỏi. Không mời họ ngồi.”
Đức Phật không nổi giận.
Ngài trả lời rất thẳng:
Trong cả thế gian này, Ngài không thấy có ai mà Ngài cần phải đứng lên cung kính theo cách ấy. Không phải vì Ngài khinh thường người khác. Mà bởi Ngài đã vượt qua một thứ mà người đời vẫn đang bị nó lôi kéo.
Bà-la-môn tiếp tục công kích:
“Ngài Gotama không biết thưởng thức.”
Đức Phật lại nói: Nếu hiểu theo một nghĩa nào đó thì lời ấy đúng.
Ngài đã đoạn tận sự say đắm đối với hình ảnh, âm thanh, mùi hương, vị ngon và những cảm giác dễ chịu của thân.
Rồi bà-la-môn nói:
“Ngài Gotama chủ trương không làm gì cả.”
Đức Phật cũng không phủ nhận hoàn toàn. Ngài giải thích rằng Ngài chủ trương không làm điều ác bằng thân, lời nói và ý nghĩ.
Bà-la-môn lại nói:
“Ngài Gotama chủ trương đoạn diệt.”
Một lần nữa, Đức Phật nói: đúng, nhưng điều cần đoạn diệt không phải là con người.
Đó là lòng tham, sân hận và si mê.
Ông lại nói Đức Phật là người ghê tởm.
Đức Phật giải thích rằng Ngài ghê tởm những hành động xấu bằng thân, lời nói và ý nghĩ.
Ông nói Ngài là người cách ly.
Đức Phật nói đúng, nhưng Ngài muốn nói đến việc tách mình khỏi tham, sân, si và những điều bất thiện.
Ông nói Ngài là người “thiêu đốt”.
Đức Phật giải thích: người cần bị thiêu đốt không phải thân thể. Đó là những điều xấu ác bên trong tâm.
Cuối cùng, bà-la-môn nói Đức Phật là người “thoát khỏi bào thai”.
Đức Phật giải thích rằng người đã chấm dứt nguyên nhân khiến mình tiếp tục tái sinh thì được gọi như vậy.
Điểm rất hay ở đây là Đức Phật không tranh cãi bằng cách đơn giản nói:
“Ông sai.”
Ngài lấy chính những lời công kích của bà-la-môn rồi mở chúng ra, chỉ cho ông thấy một ý nghĩa sâu hơn mà ông chưa hiểu.
Rồi Đức Phật kể câu chuyện về con gà phá vỏ trứng
Đức Phật hỏi bà-la-môn:
Một con gà mái có nhiều quả trứng. Nếu nó ấp đúng cách, rồi một con gà con đầu tiên phá được vỏ trứng và chui ra, thì nên gọi con gà ấy là gì?
Bà-la-môn trả lời:
“Con lớn nhất.”
Đức Phật dùng hình ảnh ấy để nói về chính mình.
Chúng sinh đang giống như những con gà con nằm trong trứng. Vỏ trứng ấy là vô minh, tức là không nhìn thấy sự thật của đời sống.
Đức Phật là người đầu tiên phá vỡ được vỏ vô minh ấy và giác ngộ hoàn toàn.
Nhưng Ngài không chỉ nói mình đã giác ngộ.
Ngài kể lại con đường mình đã đi.
Trước hết, Ngài tu tập để tâm trở nên yên tĩnh, trong sạch, vững vàng. Ngài lần lượt chứng đạt bốn tầng thiền.
Khi tâm đã đủ trong sáng và vững chắc, Ngài hướng tâm đến ba loại trí tuệ.
Minh thứ nhất: Ngài nhớ lại vô số đời sống trước của mình.
Ngài thấy mình từng sinh ở đâu, tên gì, thuộc gia đình nào, sống ra sao, trải qua vui khổ thế nào, rồi chết và sinh trở lại ở nơi khác.
Đây là sự “mở vỏ trứng” đầu tiên.
Minh thứ hai: Ngài thấy chúng sinh sau khi chết tái sinh theo những hành động của chính họ.
Người làm điều xấu bằng thân, lời nói và ý nghĩ, có tà kiến và làm theo tà kiến, sẽ đi đến cảnh khổ.
Người sống thiện lành, có chánh kiến và hành động theo điều đúng đắn, sẽ đi đến cảnh an vui.
Ngài nhìn thấy rõ sự vận hành ấy.
Đó là sự “mở vỏ trứng” thứ hai.
Minh thứ ba: Ngài nhìn thẳng vào Khổ, nguyên nhân của Khổ, sự chấm dứt Khổ và con đường đưa đến sự chấm dứt Khổ.
Ngài cũng thấy rõ những thứ đang trói buộc tâm mình và nguyên nhân khiến chúng sinh khởi.
Khi những trói buộc ấy được đoạn tận, tâm Ngài hoàn toàn giải thoát.
Ngài biết:
“Sự tái sinh đã chấm dứt. Con đường tu tập đã hoàn tất. Những gì cần làm đã làm xong.”
Đó là lần “phá vỏ trứng” thứ ba.
Vì vậy, Đức Phật nói rằng Ngài không phải người chỉ tuyên bố một điều gì đó. Ngài đã tự mình đi hết con đường và thấy rõ kết quả.
Nghe xong, bà-la-môn Verañja không còn tranh luận, thay đổi hoàn toàn.
Ông thốt lên rằng Đức Phật thật sự là người đứng đầu, là bậc cao cả nhất.
Ông dùng một hình ảnh rất đẹp:
Giống như người lật ngược một vật đang úp xuống, mở vật đang bị che kín, chỉ đường cho người đi lạc, hoặc mang đèn vào nơi tối để người có mắt có thể nhìn thấy.
Đức Phật cũng vậy.
Ngài đã làm cho Giáo Pháp trở nên sáng rõ.
Bà-la-môn xin quy y Đức Phật, Giáo Pháp và Tăng đoàn. Ông cũng thỉnh Đức Phật cùng các vị tỳ khưu ở lại Verañja trong mùa mưa.
Đức Phật im lặng nhận lời.
Nhưng mùa mưa ấy lại là một mùa đói khổ.
Verañja lúc ấy gặp hoàn cảnh rất khó khăn.
Thực phẩm khan hiếm. Đời sống khổ cực. Dịch bệnh xảy ra. Thức ăn được phân phối theo thẻ.
Các vị tỳ khưu đi khất thực nhưng thường không nhận được thức ăn.
May thay, có những người buôn ngựa từ phương Bắc đến Verañja. Họ có chuẩn bị từng phần lúa mạch cho các vị tỳ khưu.
Vì vậy, buổi sáng các vị đi khất thực. Nếu không có thức ăn, họ đến khu vực nhốt ngựa nhận một phần lúa mạch rồi mang về.
Các vị phải giã lúa mạch trong cối để ăn.
Ngài A-nan còn nghiền phần lúa mạch trên một tảng đá rồi dâng Đức Phật.
Đức Phật cũng dùng thức ăn ấy.
Nghe tiếng cối giã, Đức Phật hỏi Ngài A-nan chuyện gì đang xảy ra.
Sau khi biết các vị tỳ khưu phải sống bằng lúa mạch, Đức Phật khen rằng các vị đã tự mình vượt qua được hoàn cảnh khó khăn.
Ngài còn nói một câu rất lạ:
Về sau, con người sẽ chê bai cơm gạo và thịt.
Nghĩa là hoàn cảnh hôm nay rồi cũng sẽ thay đổi. Thứ đang được xem là quý giá hôm nay có thể có ngày trở thành thứ người ta coi thường.
Ngài Mục Kiền Liên muốn dùng thần thông để giải quyết nạn đói.
Thấy các vị tỳ khưu phải sống kham khổ, Ngài Mục Kiền Liên đến thưa với Đức Phật.
Ngài nói rằng bên dưới mặt đất có một chất rất bổ dưỡng, giống như mật ong.
Nếu được phép, Ngài muốn lật mặt đất lên để các vị tỳ khưu dùng chất ấy.
Đức Phật hỏi:
“Nếu làm như vậy thì những chúng sinh đang sống trên mặt đất sẽ thế nào?”
Ngài Mục Kiền Liên trả lời rằng mình có thể dùng thần thông di chuyển chúng sinh sang nơi khác.
Đức Phật vẫn bảo Ngài dừng lại.
Sau đó, Ngài Mục Kiền Liên đề nghị một cách khác:
Nếu vậy, tất cả chúng tỳ khưu có thể đi đến Bắc Câu-lô châu để khất thực.
Đức Phật lại hỏi:
“Còn những vị không có thần thông thì sao?”
Ngài Mục Kiền Liên trả lời rằng Ngài sẽ tìm cách để tất cả cùng đi được.
Đức Phật vẫn bảo Ngài thôi.
Chi tiết này rất đáng chú ý.
Ngay cả khi có khả năng giải quyết vấn đề bằng thần thông, Đức Phật vẫn không tùy tiện làm điều đó.
Ngài quan tâm đến hậu quả đối với những chúng sinh khác và đến hoàn cảnh chung của toàn thể Tăng đoàn.
Ngài Xá Lợi Phất đặt ra một câu hỏi lớn hơn
Trong lúc thiền tịnh, Ngài Xá Lợi Phất suy nghĩ:
Tại sao có những thời kỳ Giáo Pháp của một vị Phật tồn tại không lâu?
Trong khi Giáo Pháp của một số vị Phật khác lại tồn tại rất lâu?
Ngài đến hỏi Đức Phật.
Đức Phật kể rằng Giáo Pháp của các Đức Phật Tỳ Bà Thi, Thi Khí và Tỳ Xá Phù không tồn tại lâu dài.
Không phải vì các vị Phật ấy không giác ngộ.
Mà vì các Ngài không giảng Giáo Pháp một cách chi tiết cho các đệ tử, có ít các bài kinh và hình thức giáo huấn được truyền lại.
Các Ngài cũng chưa quy định đầy đủ những điều học và chưa công bố giới bổn.
Sau khi các vị Phật và những đệ tử giác ngộ của các Ngài qua đời, những thế hệ sau đến từ nhiều gia đình, dòng họ và hoàn cảnh khác nhau.
Không còn sợi dây đủ chắc để kết nối họ với nhau.
Đức Phật đưa ra một hình ảnh rất dễ hiểu:
Có rất nhiều bông hoa khác nhau đặt trên một tấm ván.
Nếu không được xâu lại bằng một sợi chỉ, chỉ cần một cơn gió thổi qua, những bông hoa sẽ bị phân tán.
Tăng đoàn cũng vậy.
Nếu chỉ dựa vào sự hiện diện của một vị Phật hay những người đã giác ngộ mà không có sự giáo huấn rõ ràng và khuôn phép chung, đời sống tu hành rất dễ tan rã sau khi các bậc ấy qua đời.
Nhưng có những Giáo Pháp tồn tại rất lâu
Đức Phật nói rằng Giáo Pháp của các Đức Phật Câu-lâu-tôn, Câu-na-hàm và Ca-diếp tồn tại lâu dài hơn.
Lý do là các Ngài đã giảng dạy rất chi tiết.
Có nhiều hình thức giáo huấn được lưu truyền.
Các Ngài cũng quy định điều học cho các đệ tử và công bố giới bổn.
Đức Phật lại dùng hình ảnh những bông hoa.
Vẫn là nhiều bông hoa khác nhau.
Nhưng lần này chúng được xâu lại bằng sợi chỉ.
Gió thổi qua cũng không dễ làm chúng phân tán.
Với một Tăng đoàn, những người đến từ những gia đình và hoàn cảnh khác nhau vẫn có thể cùng duy trì một đời sống chung lâu dài nếu họ được kết nối bằng Giáo Pháp và giới luật.
Ngài Xá Lợi Phất xin Đức Phật ban hành giới luật
Nghe đến đây, Ngài Xá Lợi Phất đứng dậy và thưa:
“Bạch Thế Tôn, bây giờ chính là lúc nên quy định điều học và công bố giới bổn để Phạm hạnh được tồn tại lâu dài.”
Nhưng Đức Phật không đồng ý.
Ngài bảo:
“Hãy chờ đợi.”
Bởi theo Đức Phật, chưa phải cứ có một Tăng đoàn là phải lập ngay thật nhiều luật.
Khi Tăng đoàn còn nhỏ, trong sạch, chưa có những vấn đề nghiêm trọng phát sinh thì chưa cần.
Nhưng khi Tăng đoàn ngày càng đông, phát triển, có nhiều lợi lộc, nhiều người học rộng hơn, thì những nguy cơ mới bắt đầu xuất hiện.
Khi những điều gây ô nhiễm ấy xuất hiện, Đức Phật mới ban hành những điều học thích hợp để ngăn chặn chính những vấn đề đang phát sinh.
Điều này cho thấy giới luật không phải một hệ thống luật lệ được tạo ra một cách tùy tiện.
Nó ra đời để giải quyết những vấn đề thực tế khi chúng xuất hiện.
Lúc ấy, trong năm trăm vị tỳ khưu đang hiện diện, vị thấp nhất cũng đã chứng đạt quả Nhập Lưu.
Vì vậy, Tăng đoàn khi ấy vẫn còn rất trong sạch.
Tiếp đến Lời hứa của bà-la-môn và một mùa mưa chưa được chu toàn.
Sau mùa mưa, Đức Phật nhớ rằng chính bà-la-môn Verañja đã thỉnh mời Ngài ở lại.
Theo thông lệ của các Đức Phật, nếu đã nhận lời ở lại mùa mưa do ai thỉnh mời thì trước khi rời đi phải thông báo cho người ấy.
Đức Phật cùng Ngài A-nan đến nhà bà-la-môn.
Ngài nói rằng mùa mưa đã kết thúc và Ngài muốn tiếp tục du hành.
Bà-la-môn Verañja lúc ấy mới nhận ra một điều:
Ông đã thỉnh Đức Phật và Tăng đoàn, nhưng trong suốt mùa mưa lại chưa thực hiện được việc cúng dường.
Ông giải thích rằng cuộc sống của người tại gia có quá nhiều công việc nên việc ấy không phải vì ông không muốn bố thí.
Ông xin Đức Phật nhận lời trai phạn vào ngày hôm sau.
Đức Phật im lặng nhận lời.
Ngày hôm sau, bà-la-môn chuẩn bị thức ăn đầy đủ và tự tay cúng dường Đức Phật cùng toàn thể chúng tỳ khưu.
Ông còn dâng y phục cho Đức Phật và vải cho các vị tỳ khưu.
Sau đó Đức Phật thuyết Pháp cho ông rồi lên đường.
Ngài đi qua nhiều nơi, vượt sông Hằng, đến Ba-la-nại rồi tiếp tục đến thành Vesālī.
Tại Vê sa li, Ngài trú ở Đại Lâm, trong giảng đường Trùng Các.
Và câu chuyện của Phẩm Verañja khép lại ở đó.
Góc nhìn cuộc sống từ phẩm Con gà phá vỏ trứng
Điều làm tôi thấy sâu sắc nhất trong chương này không phải là chuyện thần thông, cũng không phải những tầng thiền.
Mà là cách Đức Phật nhìn một vấn đề từ gốc.
Đừng vội phản ứng với lời người khác
Bà-la-môn Verañja đến bằng những lời khá gay gắt.
Nhưng Đức Phật không đáp trả bằng tự ái.
Ngài hỏi lại ý nghĩa phía sau từng lời nói.
“Không biết thưởng thức” có thể là một lời chê.
Nhưng nếu người ấy không còn bị dục vọng kéo đi, thì nó lại trở thành một lời mô tả đúng.
“Không hành động” nghe như sự lười biếng.
Nhưng nếu đó là không làm điều ác thì hoàn toàn khác.
“Đoạn diệt” nghe đáng sợ.
Nhưng nếu thứ bị đoạn diệt là tham, sân, si thì đó lại là một sự giải thoát.
Đời sống hôm nay cũng vậy.
Một người nói:
“Anh quá lạnh lùng.”
Có thể họ đang nói về sự vô tâm.
Nhưng cũng có thể họ đang nói rằng bạn không còn phản ứng nóng nảy như trước.
Một người nói:
“Cô thay đổi rồi.”
Có thể đó là lời trách móc.
Nhưng cũng có thể bạn thật sự đã trưởng thành.
Trước khi nổi giận với một lời nói, hãy nhìn xem bên trong nó đang chứa điều gì.
Muốn xây dựng một cộng đồng bền vững, đừng chỉ dựa vào người giỏi
Đây có lẽ là bài học rất lớn cho xã hội hiện đại.
Một công ty có thể có một CEO xuất sắc.
Một đội nhóm có thể có một trưởng nhóm rất giỏi.
Một gia đình có thể có một người luôn đứng ra gánh vác.
Nhưng nếu mọi thứ chỉ phụ thuộc vào một người, hệ thống ấy rất dễ sụp đổ khi người đó rời đi.
Đức Phật chỉ ra điều tương tự bằng hình ảnh những bông hoa.
Hoa không được xâu lại thì gió thổi là tan.
Một tổ chức muốn tồn tại lâu dài cần có những nguyên tắc chung, cách làm chung, giá trị chung và cơ chế để truyền lại cho thế hệ sau.
Đó cũng là lý do một đội ngũ mạnh không thể chỉ dựa vào một người “biết hết mọi thứ”.
Nếu kiến thức chỉ nằm trong đầu một người, người ấy nghỉ việc là cả đội bắt đầu chật vật.
Nhưng nếu kiến thức được ghi lại, quy trình rõ ràng, tiêu chuẩn được thống nhất và người mới được đào tạo, đội ngũ có thể tiếp tục sống khỏe.
Người giỏi tạo ra sức mạnh.
Nguyên tắc đúng tạo ra sự bền vững.
Luật lệ tốt không sinh ra từ sự sợ hãi, mà từ việc hiểu vấn đề
Đức Phật không vội ban hành giới luật khi Tăng đoàn còn trong sạch.
Ngài chờ cho đến khi những vấn đề thật sự xuất hiện.
Đây là một cách nhìn rất thực tế.
Trong đời sống hiện đại, chúng ta thường mắc lỗi ngược lại.
Một người làm sai.
Ta lập thêm một quy định.
Người khác lại tìm cách lách.
Ta lập thêm quy định nữa.
Cuối cùng, tổ chức có hàng trăm quy trình nhưng con người vẫn tìm được cách làm sai.
Một hệ thống tốt không phải là hệ thống có nhiều luật nhất.
Mà là hệ thống hiểu rõ:
Vấn đề nào đang xuất hiện?
Nguyên nhân nào tạo ra nó?
Và quy tắc nào thật sự cần thiết để ngăn nó tái diễn?
Đó chính là tinh thần rất rõ trong câu chuyện Đức Phật nói với Ngài Xá Lợi Phất.
Và có một bài học cuối cùng rất đời thường, giản dị.
Mùa mưa ở Verañja, Người tu cũng phải đối diện với hoàn cảnh.
Có lúc không có cơm.
Có lúc phải ăn lúa mạch.
Có lúc người đã hứa cúng dường nhưng vì cuộc sống quá bận rộn mà không thực hiện được.
Đức Phật không biến tất cả khó khăn thành một câu chuyện màu hồng.
Ngài sống ngay giữa hoàn cảnh ấy.
Điều quan trọng không phải là cuộc đời có luôn thuận lợi hay không.
Mà là khi hoàn cảnh thay đổi, tâm mình có còn biết mình đang đi về đâu hay không.
Có những ngày công việc dồn dập.
Có những ngày kế hoạch đổ vỡ.
Có những ngày người khác không hiểu mình.
Có những ngày ta chỉ muốn dùng một “phép thần thông” nào đó để lật tung mọi thứ lên và làm lại từ đầu.
Nhưng Đức Phật trong câu chuyện này không làm như vậy.
Ngài nhìn hoàn cảnh.
Nhìn hậu quả.
Nhìn những người khác.
Rồi chọn cách phù hợp nhất.
Đó là một trí tuệ rất sâu:
Không phải lúc nào mình cũng cần thay đổi thế giới.
Nhiều khi điều cần thay đổi trước tiên là cách mình nhìn thế giới.
Và khi tâm đã sáng hơn, ta mới biết lúc nào nên hành động, lúc nào nên chờ đợi, điều gì cần giữ lại, điều gì cần buông xuống.
Đó mới là cách một con người không chỉ sống qua nghịch cảnh, mà còn lớn lên nhờ nghịch cảnh.
Nguồn:
Hướng dẫn đọc Tam Tạng Kinh Điển - Gs. U Ko Lay (Tỳ khưu ni Huyền Châu dịch).
Tạng Luật - Bộ Phân Tích Giới Bổn - CHƯƠNG PĀRĀJIKA THỨ NHẤT (Tỳ khưu Indacanda)