#21 Giới Bất Định thứ 2 | Giới Tỳ Khưu | Tạng Luật | Tam Tạng Kinh Điển Nguyên Thủy
Bối cảnh ra đời giới Bất định thứ 2.
Đức Phật đang ở thành Xá-vệ, tại Kỳ Viên, khu tu viện do ông Cấp Cô Độc xây dựng.
Khi ấy, Ngài U-đa-di đã biết rõ Đức Phật từng đặt ra một điều học liên quan đến việc một vị tỳ khưu ở riêng với một người nữ tại nơi kín đáo.
Nhưng rồi Ngài U-đa-di lại làm một việc rất gần với điều ấy.
Chuyện này không chỉ khiến các tỳ khưu phải lên tiếng. Nó còn đặt ra một vấn đề khó hơn: nếu chỉ có lời tố cáo của một người nữ, thì phải xác định lỗi của vị tỳ khưu ấy như thế nào?
Tóm lượt giới Bất định thứ nhì.
Chuyện bắt đầu từ Ngài U-đa-di.
Ngài biết Đức Phật đã cấm việc một vị tỳ khưu cùng một người nữ ngồi riêng tại nơi kín đáo, nơi có thể tạo điều kiện cho những hành vi không thích hợp.
Thế nhưng Ngài U-đa-di vẫn ngồi riêng với chính người phụ nữ ấy. Hai người chỉ có hai người với nhau, ở một nơi kín đáo. Có lúc họ trò chuyện, có lúc Ngài nói Pháp cho cô ấy nghe.
Đến lần thứ hai, nữ cư sĩ Vi-sa-kha, mẹ của Mi-ga-ra, đến nhà ấy vì được gia đình mời.
Bà nhìn thấy Ngài U-đa-di đang ngồi riêng với người phụ nữ.
Bà liền nhắc:
“Thưa Ngài, việc này không thích hợp. Dù Ngài không có ý định gì xấu, người khác nhìn vào rất dễ hiểu lầm. Những người chưa có niềm tin sẽ rất khó tin rằng chuyện này hoàn toàn trong sáng.”
Đó là một lời nhắc rất thẳng.
Nhưng Ngài U-đa-di không để tâm.
Sau khi trở về, bà Vi-sa-kha kể lại chuyện này cho các tỳ khưu. Các vị nghe xong thì không hài lòng. Các vị trách Ngài U-đa-di vì sao lại cùng một người nữ ngồi riêng ở nơi kín đáo như vậy.
Rồi sự việc được trình lên Đức Phật.
Đức Phật hỏi Ngài U-đa-di:
“Này U-đa-di, có thật ngươi đã cùng một người nữ ngồi riêng ở nơi kín đáo không?”
Ngài thưa:
“Bạch Thế Tôn, đúng vậy.”
Đức Phật khiển trách Ngài. Bởi một việc làm dù người trong cuộc không có ý xấu, nhưng nếu hoàn cảnh khiến người khác dễ nghi ngờ, thì nó vẫn có thể làm mất niềm tin nơi những người chưa có lòng tin.
Từ câu chuyện ấy, Đức Phật đặt ra Bất định thứ nhì.
Nhưng lần này, điều học đi sâu hơn.
Đức Phật không chỉ nói về một nơi hoàn toàn bị che khuất.
Ngài nói đến một chỗ không bị che kín đến mức người khác không thể nhìn thấy, nhưng vẫn đủ kín để hai người có thể nói với nhau những lời dâm dục.
Nói đơn giản, đó là một nơi người khác có thể nhìn thấy người tỳ khưu và người nữ, nhưng không thuận tiện cho việc đôi lứa thực hiện hành vi với nhau.
Nếu một vị tỳ khưu cùng một người nữ ngồi riêng ở nơi như vậy, thì sự việc trở thành bất định.
“Bất định” nghĩa là chưa thể xác định ngay vị ấy phạm tội nào. Có thể là tội nặng hơn, thuộc Tăng Tàng, hoặc có thể là tội nhẹ hơn, thuộc Ưng Đối Trị.
Và điều đặc biệt là người đưa ra lời tố cáo phải là một nữ cư sĩ có lời nói đáng tin cậy.
Ở đây, “đáng tin cậy” không đơn giản chỉ là người nói chuyện có vẻ thành thật. Đức Phật quy định đó là người nữ đã có sự hiểu biết sâu sắc về con đường tu tập, đã hiểu rõ Tứ Diệu Đế và đã nắm vững việc học về Giới, Định và Tuệ. Người ấy cũng là người đã quy y Phật, Pháp và Tăng.
Sau khi tận mắt nhìn thấy hoặc nghe được sự việc, nếu người nữ ấy tố cáo vị tỳ khưu, thì phải xem xét lời tố cáo cụ thể đến đâu.
Đây chính là phần rất tinh tế của điều học.
Giả sử cô ấy nói:
“Tôi đã thấy vị đại đức ngồi với người nữ và đang xúc chạm thân thể người ấy.”
Nếu vị tỳ khưu thừa nhận cả hai việc, thì xử lý theo tội tương ứng với hành vi đó.
Nhưng nếu vị ấy nói:
“Đúng là tôi có ngồi, nhưng tôi không hề xúc chạm.”
Thì chỉ xử lý theo việc ngồi.
Nếu vị ấy nói:
“Tôi không ngồi. Tôi đã nằm.”
Thì xử lý theo việc nằm.
Còn nếu vị ấy nói:
“Tôi không ngồi. Tôi đứng.”
Thì không xử lý theo điều học này.
Cách xét như vậy cũng được áp dụng khi người nữ tố cáo rằng vị tỳ khưu đã nằm và xúc chạm thân thể.
Nếu vị ấy nhận cả hai, xử lý theo hành vi vi phạm.
Nếu chỉ nhận việc nằm mà không nhận việc xúc chạm, xử lý theo việc nằm.
Nếu nói mình không nằm mà chỉ ngồi, xử lý theo việc ngồi.
Nếu nói mình chỉ đứng, thì không xử lý.
Rồi Đức Phật xét đến một tình huống khác.
Người nữ có thể không trực tiếp nhìn thấy hành vi, mà nghe được lời nói.
Ví dụ, cô ấy nói:
“Tôi nghe được rằng vị đại đức đã ngồi với người nữ và nói những lời dâm dục.”
Nếu vị tỳ khưu nhận điều đó, thì xử lý theo tội tương ứng.
Nếu nhận mình có ngồi nhưng phủ nhận việc nói những lời dâm dục, thì xử lý theo việc ngồi.
Nếu nói mình không ngồi mà nằm, thì xử lý theo việc nằm.
Nếu nói mình không ngồi cũng không nằm mà chỉ đứng, thì không xử lý.
Trường hợp nghe được rằng vị tỳ khưu nằm và nói những lời dâm dục cũng được xét theo đúng cách ấy.
Nếu nhận việc nằm và nhận việc nói những lời dâm dục, xử lý theo tội.
Nếu chỉ nhận việc nằm, xử lý theo việc nằm.
Nếu phủ nhận việc nằm nhưng nhận việc ngồi, xử lý theo việc ngồi.
Nếu nói mình chỉ đứng, thì không xử lý.
Đến đây, Đức Phật lại làm rõ một điểm quan trọng hơn.
Nếu người nữ chỉ nói:
“Tôi đã thấy vị đại đức cùng người nữ ngồi ở chỗ kín đáo.”
Nếu vị ấy nhận mình đã ngồi, thì xử lý theo việc ngồi.
Nếu vị ấy nói:
“Tôi không ngồi, tôi nằm.”
Thì xử lý theo việc nằm.
Nếu nói:
“Tôi không ngồi cũng không nằm, tôi đứng.”
Thì không xử lý.
Nếu người nữ nói rằng cô ấy thấy vị tỳ khưu nằm ở chỗ kín đáo, thì cũng xét theo cách tương tự.
Nhận nằm thì xử lý theo việc nằm.
Phủ nhận nằm nhưng nhận ngồi thì xử lý theo việc ngồi.
Chỉ nhận đứng thì không xử lý.
Như vậy, Đức Phật không để việc xét lỗi dựa vào một lời tố cáo chung chung.
Ngài tách từng yếu tố ra.
Có ngồi hay không?
Có nằm hay không?
Có xúc chạm hay không?
Có nói lời dâm dục hay không?
Vị tỳ khưu có thừa nhận điều gì?
Và người tố cáo thực sự đã thấy hay chỉ nghe?
Mỗi chi tiết có thể làm thay đổi cách xử lý.
Đức Phật còn giải thích rất rõ thế nào là “kín đáo”.
Một nơi được xem là kín đối với mắt khi người bên ngoài không thể nhìn thấy người bên trong. Có thể do tường, cửa, màn, hàng rào, cây cối, cột nhà, nhà kho hoặc bất cứ vật gì che chắn.
Còn kín đối với tai là nơi người bên ngoài không thể nghe được lời nói bằng giọng bình thường.
Vì vậy, “kín đáo” không chỉ có nghĩa là đóng cửa lại.
Một nơi dù không hoàn toàn bị che khuất, nhưng người bên ngoài không thể nghe rõ hai người đang nói gì, thì vẫn có thể được xem là kín đối với tai.
Còn “một nam một nữ” ở đây có nghĩa rất đơn giản: chỉ có vị tỳ khưu và một người nữ.
Người nữ được nói đến là một người nữ thuộc loài người, có khả năng hiểu lời nói và nhận biết điều gì là tốt, điều gì là xấu.
“Ngồi” cũng không chỉ có nghĩa là cả hai cùng ngồi trên ghế.
Nếu người nữ ngồi mà vị tỳ khưu ngồi gần hoặc nằm gần, cũng được tính.
Nếu vị tỳ khưu ngồi mà người nữ ngồi gần hoặc nằm gần, cũng được tính.
Hai người cùng ngồi hoặc cùng nằm cũng được tính.
Điều Đức Phật muốn nhìn vào không phải chỉ là tư thế của thân thể, mà là hoàn cảnh hai người đang ở riêng với nhau như thế nào.
Cuối cùng, Đức Phật giải thích vì sao điều này gọi là Bất định.
Bởi trong một số trường hợp, chưa thể biết ngay đó là tội Tăng Tàng hay tội Ưng Đối Trị. Việc xử lý phải dựa vào lời tố cáo, sự thú nhận của vị tỳ khưu và hành vi thực tế.
Ngay cả chuyện vị ấy có đi đến nơi đó hay không cũng được xem xét.
Nếu vị ấy nhận mình đã đi đến, nhận mình đã ngồi xuống và nhận mình có tội, thì xử lý theo tội.
Nếu nhận đã đi đến nhưng không nhận việc ngồi xuống, mà lại nhận tội, thì vẫn xử lý theo tội.
Nếu nhận đã đi đến, nhận đã ngồi xuống nhưng không nhận có tội, thì xử lý theo việc ngồi.
Nếu nhận đã đi đến nhưng không nhận ngồi xuống và cũng không nhận có tội, thì không xử lý.
Các trường hợp ngược lại cũng được Đức Phật xét riêng:
Không nhận việc đi đến nhưng nhận việc ngồi và nhận tội thì xử lý theo tội.
Không nhận đi đến, không nhận ngồi nhưng nhận tội thì vẫn xử lý theo tội.
Không nhận đi đến nhưng nhận ngồi và không nhận tội thì xử lý theo việc ngồi.
Còn nếu phủ nhận cả việc đi đến, việc ngồi và cả tội, thì không xử lý.
Nghe qua có vẻ rất nhiều chi tiết.
Nhưng nếu nhìn kỹ, ta sẽ thấy Đức Phật đang làm một việc rất rõ ràng: không kết luận một người chỉ vì một lời tố cáo.
Từng hành vi phải được xác định.
Từng lời khai phải được xem xét.
Và mức xử lý phải đi đúng với điều thực sự đã xảy ra.
Góc nhìn cuộc sống từ Bất định thứ 2.
Điều sâu sắc nhất trong Bất định thứ nhì không nằm ở chuyện một vị tỳ khưu ngồi với một người nữ.
Nó nằm ở cách Đức Phật xử lý sự nghi ngờ.
Ngài U-đa-di có thể không có ý xấu.
Nhưng bà Vi-sa-kha đã nhìn thấy một hoàn cảnh dễ khiến người khác hiểu lầm.
Đây là một bài học rất thực tế.
Trong cuộc sống, ý định của mình chỉ là một nửa câu chuyện.
Nửa còn lại là hoàn cảnh mà người khác nhìn thấy.
Một người có thể nghĩ:
“Tôi có làm gì đâu.”
Nhưng người bên ngoài chỉ nhìn thấy hai người ở riêng.
Một người có thể nghĩ:
“Tôi chỉ nhắn tin công việc.”
Nhưng người khác lại thấy những cuộc trò chuyện kéo dài đến khuya.
Một người có thể nghĩ:
“Tôi chỉ nói đùa.”
Nhưng người nghe lại không biết đó là đùa hay thật.
Vì vậy, người sống có trách nhiệm không chỉ hỏi:
“Tôi có ý xấu không?”
Mà còn hỏi thêm:
“Hoàn cảnh này có dễ khiến người khác hiểu sai không?”
Đó là chỗ rất đáng suy ngẫm.
Nhưng Bất định thứ nhì còn dạy thêm một điều nữa.
Đừng vì người khác nghi ngờ mà lập tức kết tội họ.
Đức Phật không nói:
“Có người tố cáo thì chắc chắn người kia có tội.”
Ngài chia nhỏ sự việc để xem xét.
Có ngồi không?
Có nằm không?
Có xúc chạm không?
Có nói lời dâm dục không?
Người tố cáo đã thấy hay chỉ nghe?
Người bị tố cáo thừa nhận điều gì?
Mỗi câu hỏi đều có ý nghĩa.
Đây chính là cách giữ cho công bằng không bị cảm xúc kéo đi.
Trong thời đại mạng xã hội, bài học này càng đáng nhớ.
Một đoạn video vài chục giây có thể khiến hàng nghìn người phẫn nộ.
Một câu nói bị cắt khỏi hoàn cảnh có thể biến một người thành kẻ xấu trong mắt cả cộng đồng.
Một lời tố cáo có thể được chia sẻ hàng nghìn lần trước khi bất kỳ ai hỏi:
“Chuyện thực sự xảy ra như thế nào?”
Bất định thứ nhì nhắc chúng ta chậm lại.
Đừng vội tin chỉ vì mình đã nghe.
Đừng vội kết tội chỉ vì mình đã thấy một phần.
Và cũng đừng nghĩ rằng:
“Tôi không có ý xấu, nên mọi hoàn cảnh đều không thành vấn đề.”
Người trưởng thành cần giữ cả hai điều ấy cùng lúc.
Giữ mình để không tạo ra hoàn cảnh đáng ngờ.
Và giữ tâm mình để không biến sự nghi ngờ thành bản án.
Đó là sự cẩn trọng trong hành vi.
Đó cũng là sự công bằng trong cách nhìn người.
Và có lẽ, đó là một trong những điều rất khó nhưng rất đáng học: sống sao cho ngay cả khi người khác nhìn thấy mình từ bên ngoài, mình vẫn không cần phải vội vàng giải thích rằng mình không có ý gì.
Nguồn:
Hướng dẫn đọc Tam Tạng Kinh Điển - Gs. U Ko Lay (Tỳ khưu ni Huyền Châu dịch).
Tạng Luật - Bộ Phân Tích Giới Bổn - Chương Bất Định (Tỳ khưu Indacanda)