#5 Giới Bất Cộng Trụ thứ 2 - trộm cắp | Giới Tỳ Khưu | Tạng Luật | Tam Tạng Kinh Điển Nguyên Thủy
Bối cảnh ra đời giới Bất Cộng Trụ thứ 2
Đức Phật đang ở thành Vương Xá, tại núi Linh Thứu.
Khi ấy, tỳ-khưu Dhaniya, con trai người thợ gốm, dựng một túp lều để ở. Ba lần túp lều bằng cỏ của vị bị người dân tháo dỡ lấy mất. Vị bèn tự làm một căn lều bằng đất sét, nhưng Đức Phật bảo phá bỏ vì việc nung đất có thể làm hại các sinh mạng nhỏ bé.
Sau đó, Dhaniya tìm đến viên quản lý kho gỗ. Viên quản lý nói rằng chỉ có gỗ thuộc quốc khố dành để tu bổ thành phố khi có việc khẩn cấp. Dhaniya lại nói rằng đức vua đã cho mình, dù thực tế nhà vua chưa hề cho.
Tin lời ấy, viên quản lý kho gỗ giao gỗ cho Dhaniya.
Chuyện vỡ lở, khiến dân chúng mất niềm tin vào Tăng đoàn. Các tỳ-khưu trình sự việc lên Đức Phật. Từ đây, Đức Phật đặt ra Bất Cộng Trụ thứ hai.
Tóm lượt giới Bất Cộng Trụ thứ hai
Câu chuyện này bắt đầu bằng một việc tưởng như rất nhỏ: một vị tỳ-khưu muốn có một chỗ ở ổn định.
Những vị khác dựng lều cỏ rồi sau mùa mưa tháo xuống, trả lại cỏ và gỗ. Riêng Dhaniya ở lại quanh năm. Khi lều bị người khác tháo mất hết lần này đến lần khác, vị không chịu bỏ cuộc.
Lần thứ ba, Dhaniya nghĩ:
“Ta vốn giỏi nghề làm đồ gốm. Tại sao không tự làm một căn nhà bằng đất?”
Vị tự nhào đất, dựng lều rồi nung thành một căn nhà rất đẹp. Nhưng Đức Phật nhìn thấy và bảo các tỳ-khưu phá bỏ. Lý do không chỉ nằm ở căn nhà. Việc nung đất có thể giết các sinh mạng nhỏ bé đang sống trong đất. Một nơi ở của người tu hành không thể được xây dựng bằng cách gây tổn hại cho chúng sinh.
Dhaniya lại nghĩ đến chuyện làm nhà bằng gỗ.
Vị tìm đến một người quản lý kho gỗ vốn có quan hệ thân thiết với mình. Người quản lý nói rất rõ: ông không có loại gỗ có thể tự ý cho. Chỉ có gỗ thuộc quốc khố, được giữ để tu bổ thành phố khi cần thiết. Nếu nhà vua cho thì mới có thể lấy.
Đến đây, Dhaniya nói:
“Đức vua đã cho rồi.”
Người quản lý tin lời vị. Ông nghĩ rằng các sa-môn vốn được kính trọng, sống theo Pháp, nói lời chân thật, nên không thể nào nói dối về chuyện được cho hay chưa được cho.
Thế là gỗ quốc khố được đem ra, cắt xẻ, vận chuyển và dựng thành nhà.
Nhưng Dhaniya đã không thật sự được nhà vua cho số gỗ ấy.
Khi quan đại thần Bà-la-môn Vassakāra phát hiện kho gỗ bị lấy mất, ông báo với vua Bình Sa. Nhà vua hỏi Dhaniya. Vị xác nhận rằng mình đã được cho.
Nhà vua bảo hãy nhắc lại lời mình từng tuyên bố khi mới lên ngôi.
Dhaniya nhắc rằng nhà vua từng cho phép các sa-môn và Bà-la-môn sử dụng cỏ, gỗ và nước.
Nhưng nhà vua giải thích: lời ấy chỉ nói đến những vật không có chủ trong rừng, và dành cho những người sống khiêm tốn, biết hổ thẹn, biết sửa mình ngay cả khi phạm lỗi nhỏ. Dhaniya đã dùng lời nói ấy như một mưu mẹo để lấy thứ chưa được cho.
Thế nhưng nhà vua vẫn không bắt giam hay trừng phạt vị. Ông nghĩ rằng mình không thể đối xử nặng tay với một sa-môn. Ông chỉ nói đại ý:
“Ngươi được tự do nhờ hình tướng của người tu, nhưng đừng bao giờ làm như vậy nữa.”
Đây là một chi tiết rất đáng chú ý.
Dhaniya không bị nhà vua xử tội, nhưng Tăng đoàn lại bị tổn thương danh dự.
Dân chúng bắt đầu nói:
“Những người này nói mình sống chân thật, sống thanh tịnh, nhưng lại lừa cả vua. Nếu họ còn làm như vậy với nhà vua thì còn chuyện gì họ không làm được?”
Các tỳ-khưu chân chính cũng không đồng tình. Họ hỏi nhau:
Tại sao Dhaniya lại lấy thứ chưa được cho?
Khi Đức Phật biết chuyện, Ngài triệu tập Tăng đoàn và hỏi thẳng Dhaniya:
“Có phải ngươi đã lấy vật chưa được cho của đức vua không?”
Dhaniya thừa nhận.
Đức Phật khiển trách rất nặng. Nhưng điều đáng chú ý là Ngài không chỉ nói:
“Trộm cắp là sai.”
Ngài còn chỉ ra hậu quả lớn hơn:
Một hành động như vậy không làm người chưa có niềm tin tin tưởng hơn, cũng không làm người đã có niềm tin thêm vững. Ngược lại, nó khiến người chưa tin càng mất niềm tin, còn người đã tin thì dao động.
Sau đó, Đức Phật đặt ra một nguyên tắc rõ ràng.
Ngài hỏi một vị tỳ-khưu từng làm quan xử án:
Nhà vua sẽ bắt một kẻ trộm khi lấy bao nhiêu tiền?
Vị ấy trả lời: một pāda hoặc tương đương một pāda trở lên. Vào thời Ấn Độ xưa 1 pāda chỉ mua được một miếng thịt nhỏ vừa miệng ăn của một đứa trẻ.
Từ đó, Đức Phật quy định điều học:
Vị tỳ-khưu nào lấy vật không được cho bằng cách trộm cắp, với mức được xem là tương đương hành vi khiến nhà vua có thể bắt, giam hoặc trục xuất kẻ trộm, thì vị ấy phạm Bất Cộng Trụ — mất tư cách sống chung trong Tăng đoàn.
Ban đầu, điều học được nói trong hoàn cảnh lấy gỗ của vua.
Nhưng sau đó, nhóm Lục Sư lại đến nơi nhuộm y và lấy trộm một gói thuốc nhuộm mang về chia nhau. Khi bị nhắc rằng Đức Phật đã cấm trộm cắp, họ tìm cách lách rằng điều học trước đó chỉ nói đến vật ở trong làng, chứ không nói đến vật trong rừng.
Đức Phật vì vậy quy định lại cho rõ hơn:
Không được lấy vật không được cho bằng cách trộm cắp, dù vật ấy ở trong làng hay ở trong rừng.
Như vậy, bài học không chỉ là “đừng lấy đồ của người khác”.
Đức Phật đang bảo vệ hai thứ cùng lúc:
Tài sản của người khác: cái không được cho thì không được lấy.
Niềm tin của xã hội đối với người tu: một người khoác áo tu mà dùng mưu mẹo để lấy thứ không thuộc về mình sẽ làm tổn thương niềm tin vào cả cộng đồng.
Và đó là lý do lỗi này được đặt ở mức Bất Cộng Trụ, tức là người phạm lỗi ấy không còn được cộng trú trong Tăng đoàn.
Góc nhìn cuộc sống từ giới Bất Cộng Trụ thứ 2
Điều sâu nhất trong câu chuyện này không nằm ở một khúc gỗ.
Nó nằm ở câu nói:
“Đức vua đã cho rồi.”
Chỉ một câu nói, nhưng phía sau nó là cả một chuỗi hậu quả.
Người quản lý tin.
Tài sản công bị lấy.
Nhà vua phải giải quyết.
Một người suýt bị trừng phạt.
Dân chúng mất niềm tin vào Tăng đoàn.
Điều đáng sợ là Dhaniya không dùng sức mạnh để lấy gỗ. Vị chỉ dùng lòng tin của người khác.
Ngày nay cũng vậy.
Một người có thể không trực tiếp lấy tiền của công ty, nhưng khai sai một khoản chi vì nghĩ: “Chắc không ai kiểm tra.”
Một người có thể nhận công lao của đồng nghiệp bằng một câu nói mập mờ.
Một người có thể sử dụng tài sản chung cho việc riêng vì nghĩ: “Ai cũng dùng mà.”
Một người có thể nói:
“Sếp đồng ý rồi.”
dù sếp chưa bao giờ đồng ý.
Những việc ấy đôi khi nhỏ đến mức người ta tự trấn an:
“Có mất gì đâu.”
Nhưng Bất Cộng Trụ thứ hai đặt một câu hỏi khác:
“Thứ đó có thật sự được trao cho mình không?”
Nếu chưa được trao mà mình cố tình tìm cách khiến người khác tưởng rằng đã được trao, thì vấn đề không còn là giá trị của món đồ. Vấn đề nằm ở sự trung thực của chính mình.
Và còn một điều sâu hơn nữa.
Dhaniya cuối cùng không chỉ làm tổn thất một số cây gỗ. Vị khiến người đời nhìn những người tu hành bằng ánh mắt khác.
Đó là lý do Đức Phật đặc biệt nhấn mạnh đến niềm tin.
Một người bình thường làm sai, người ta có thể nói:
“Đó là lỗi của người ấy.”
Nhưng khi một người mang danh nghĩa đại diện cho một lý tưởng cao đẹp làm sai, người ta rất dễ nói:
“Hóa ra những người như vậy đều là giả dối.”
Đây chính là trách nhiệm của bất cứ ai đang mang một danh nghĩa lớn hơn bản thân mình: người tu, người lãnh đạo, người thầy, bác sĩ, kỹ sư, nhà quản lý, hay đơn giản là một người được người khác tin tưởng.
Đừng chỉ hỏi: “Tôi có lấy được thứ này không?”
Hãy hỏi thêm:
“Tôi có được trao nó thật sự không?”
Và sau đó hỏi một câu khó hơn:
“Nếu mọi người biết chính xác cách tôi có được nó, tôi có còn thấy bình thản không?”
Nếu câu trả lời là không, có lẽ vấn đề không nằm ở món đồ.
Vấn đề nằm ở cách mình đã lấy nó.
Nguồn:
Hướng dẫn đọc Tam Tạng Kinh Điển - Gs. U Ko Lay (Tỳ khưu ni Huyền Châu dịch).
Tạng Luật - Bộ Phân Tích Giới Bổn - Chương Bất Cộng Trụ (Tỳ khưu Indacanda)